YEREL PARA BİRİMİNDE TARİHİ DÜŞÜŞ YAŞANDI, HALK SOKAKTA
Yazar: Enver Kaptanoğlu
İran, 2026 yılına girerken ülke ekonomisindeki kırılganlıklar ve buna bağlı gelişen toplumsal hareketlilikle dünya gündemindeki yerini koruyor. Başkent Tahran’da başlayan ve farklı şehirlere yayılan protestolar, İran Riyali’nin dolar karşısında tarihinin en düşük seviyesini görmesiyle yeni bir boyut kazandı.
Gözler, hem Tahran yönetiminin kriz yönetimine hem de Washington-Tel Aviv hattındaki gelişmelere çevrilmiş durumda.
Riyaldeki Tarihi Değer Kaybı ve Alım Gücü Sorunu
İran piyasalarında son günlerde yaşanan hareketlilik, ekonomik göstergelerdeki bozulmayı net bir şekilde ortaya koyuyor. Serbest piyasada 1 ABD Doları’nın 1 milyon 450 bin riyal seviyesine kadar yükselmesi, ülkedeki enflasyonist baskıyı artırdı.
Resmi verilere göre enflasyonun yüzde 40’ın üzerinde seyrettiği ülkede, alım gücündeki düşüş protestoların ana tetikleyicisi olarak görülüyor. Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan’ın meclisteki bütçe görüşmeleri sırasında sarf ettiği, “Benden maaşları artırmamı istiyorsunuz ancak kaynak sorunu yaşıyoruz” minvalindeki sözleri, hükümetin içinde bulunduğu mali darboğazı özetler nitelikte.
Hükümetin sunduğu yeni bütçe taslağında vergilerin yüzde 60 oranında artırılması hedeflenirken, kamu çalışanları ve emeklilere yapılması planlanan yüzde 20’lik zam, mevcut enflasyon oranlarının altında kalması nedeniyle tepki topluyor.
Tahran Büyük Çarşısı ve Yayılan Protestolar
Ekonomik tablonun sokağa yansıması ise Tahran Büyük Çarşısı’nda (Bazaar) başladı. İran siyasi tarihinde ve toplumsal olaylarda önemli bir barometre olarak kabul edilen çarşı esnafının kepenk kapatması, sürecin ciddiyetini gösteren önemli bir veri.
Pazar günü başlayan eylemlerin sadece Tahran ile sınırlı kalmayıp Kerec, İsfahan, Şiraz ve Kirmanşah gibi büyük şehirlere de sıçradığı bildiriliyor. Sosyal medyaya yansıyan görüntülerde protestocuların ekonomik taleplerin yanı sıra siyasi sloganlar attığı da görülüyor. Özellikle üniversite öğrencilerinin ve bazı protestocu grupların, hem mevcut yönetimi eleştiren hem de 1979 öncesi döneme atıf yapan sloganları dikkat çekici.
Yönetimden “Kadroları Değiştirme” Hamlesi
Tahran yönetimi, krizin derinleşmesi üzerine ekonomi yönetiminde değişikliğe gitme yolunu seçti. Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan, Merkez Bankası Başkanı Muhammed Rıza Farzin’in istifasını kabul ederek yerine eski Ekonomi Bakanı Abdolnasır Hemmati’yi atadı. Ancak uzmanlar, bu görev değişikliğinin piyasalardaki tansiyonu düşürüp düşüremeyeceği konusunda temkinli.
Dış Politika ve Yaptırım Baskısı
İran ekonomisindeki bu daralmada, iç dinamikler kadar dış faktörler de belirleyici rol oynuyor. Haziran 2025’te İsrail ve ABD ile yaşanan askeri gerilim ve nükleer tesislere yönelik hava saldırıları, ülkenin stratejik altyapısına zarar verirken petrol gelirlerini de kısıtladı.
ABD Başkanı Donald Trump ile İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu’nun 29 Aralık’ta Florida’da gerçekleştirdiği görüşme ve Trump’ın İran ekonomisine dair “Çökmüş durumda” tespiti, Washington’ın Tahran üzerindeki baskıyı hafifletmeyeceğinin sinyallerini veriyor.
Önümüzdeki Süreç: Zorlu Kış
İran hükümetinin bütçe açığını kapatmak için sübvansiyonlu benzin fiyatlarında artışa gitme ihtimali, masadaki en kritik başlıklardan biri. 2019 yılında benzer bir kararın ülke genelinde büyük protestolara yol açtığı hatırlandığında, Tahran yönetiminin atacağı adımlar sadece ekonomiyi değil, toplumsal huzuru da doğrudan etkileyecek gibi görünüyor.
Yorum bırakın