DIŞGÜNDEM

BARIŞ PLANI TASLAĞI MI, TESLİMİYET BELGESİ Mİ?

ABD’de Trump yönetiminin Ukrayna-Rusya savaşını bitirmek için hazırladığı bildirilen 28 maddelik barış planı, daha resmen açıklanmadan sızdırıldı ve Kiev ile Avrupa’da şok dalgası yarattı. Planın “taslak” olduğu, Beyaz Saray’ın bunu “canlı/üzerinde çalışılan bir belge” olarak gördüğü ve müzakerelerle değişebileceği söyleniyor. Ancak sızdırılan metnin tamamı, savaşın dördüncü yılında sahada oluşan dengelerden çok Moskova’nın 2022’de masaya koyduğu taleplere yaslanan bir çerçeve sunuyor.

Plan, Ukrayna’nın toprak, güvenlik ve askeri kapasite açısından çok ağır tavizler verdiği; Rusya’nın ise fiilen kayda değer bir geri adım atmadığı bir “barış” modeli sunuyor.

28 madde ne diyor?

Taslak, altı ana sütun üzerine kuruluyor:

1) Toprak ve cephe hattı
Planın en sert kısmı burada. Metin, Kırım, Donetsk ve Luhansk’ın ABD dâhil “de facto Rusya toprağı” olarak tanınmasını öngörüyor. Donbas’ta halihazırda Ukrayna’nın elinde kalan alanlardan da çekilmesi isteniyor; buralar “tarafsız, askerden arındırılmış tampon bölge” olacak ve uluslararası düzeyde Rus toprağı sayılacak. Buna karşılık çatışma, Herson ve Zaporijya’da mevcut temas hattında dondurulacak; Rusya bu iki bölgede tuttuğu yerleri fiilen elinde tutarken, beş bölge dışındaki işgal ettiği bazı alanlardan çekileceği belirtiliyor. Yani plan, Rusya’nın ilhak iddiasına konu beş bölgede kazanımlarını tescil ediyor, diğer alanlarda ise “kısmi geri çekilme” vaadiyle denge kurmaya çalışıyor.

2) NATO ve güvenlik mimarisi
Taslak, Ukrayna’nın anayasa düzeyinde NATO’ya hiç girmeyeceğini taahhüt etmesini şart koşuyor. NATO’nun da tüzüğüne Ukrayna’yı gelecekte kabul etmeyeceğine dair hüküm koyması isteniyor. Dahası, NATO’nun doğuya genişlememesinin beklendiği ve ittifakın Ukrayna’da hiçbir asker konuşlandırmayacağı yazılı. Avrupa savaş uçaklarının Ukrayna yerine Polonya’ya konuşlandırılması da metinde yer alıyor. Bu paket, Moskova’nın “NATO’nun geri çekilmesi” talebini kurumsal hale getiriyor.

3) Ukrayna ordusuna tavan
Ukrayna Silahlı Kuvvetleri 600 bin personel ile sınırlandırılıyor. Metin, uzun menzilli saldırı kapasitesine yönelik örtülü kısıtlar da içeriyor; güvenlik garantisinin geçerliliği, Ukrayna’nın Rusya topraklarına (özellikle Moskova veya St. Petersburg’a) saldırmaması şartına bağlanıyor.

4) ABD güvenlik garantisi ve şartları
Plan, Ukrayna’ya ABD’den “açık ve güvenilir güvenlik garantisi” vadederken bunun bedelinin “ABD’ye bir tür kompansasyon” olacağını söylüyor, ama detay vermiyor. Garanti; Rusya’nın yeniden işgal girişimi halinde koordineli askeri yanıt, yaptırımların otomatik geri gelmesi ve Rusya’ya sağlanan tüm faydaların iptali şeklinde tanımlanıyor. Buna karşılık, Ukrayna’nın Rusya’yı işgal etmesi veya Moskova/St. Petersburg’a füze atması halinde garanti otomatik iptal ediliyor. Yani garanti, Ukrayna’nın caydırıcılığını güçlendirmek kadar, hareket alanını da daraltan bir mekanizma.

5) Ekonomi, yeniden inşa ve yaptırımlar
Metin geniş bir ekonomik paket barındırıyor:

• Ukrayna’ya AB üyeliğine hızlandırılmış yol ve tercihli pazar erişimi
• Küresel yeniden inşa fonu: teknoloji/AI, gaz boru hatları, mineraller, enerji altyapısı
• Dondurulmuş 100 milyar dolarlık Rus varlığının Ukrayna’nın yeniden inşasına tahsisi; ayrıca Avrupa’dan 100 milyar dolar ek katkı
• Yaptırımların Rusya’ya aşamalı kaldırılması, Rusya’nın G8’e geri dönüşü ve enerji/AI/Arktik alanlarında uzun vadeli ABD-Rusya anlaşmaları
  Bu bölüm, Kiev’i ekonomik olarak ayağa kaldırma vaadi ile Moskova’yı küresel sisteme geri çekme havucunu aynı anda sunuyor.

6) İç siyaset, ideoloji, af ve denetim
Plan, Ukrayna’nın 100 gün içinde seçim yapmasını, tarafların kapsamlı bir af mekanizmasını (savaş suçu kovuşturması olmaması dahil) kabul etmesini öngörüyor. Uygulamanın denetimi için Trump liderliğinde bir “Barış Konseyi” kurulacağı, ihlallerde otomatik yaptırımların devreye gireceği belirtiliyor.

Ayrıca Zaporijya Nükleer Santrali’nin IAEA gözetiminde çalıştırılması ve elektriğin %50-%50 paylaşılması gibi teknik düzenlemeler de var.

Bu maddeler ne anlama geliyor?

Sızan metin, Kiev açısından üç büyük kırmızı çizgiyi aynı anda zorluyor:

Toprak kaybının resmileşmesi. Donbas’ın tamamından çekilme ve Kırım/Donetsk/Luhansk’ın ABD dahil tanınması, Ukrayna’nın savaşın başından beri savunduğu “toprak bütünlüğü” ilkesini fiilen terk etmesi demek. Plan, Rusya’nın savaş hedeflerine “tam uyumlu” ve Ukrayna’yı 2022’deki İstanbul taleplerine geri döndüren bir teslimiyet çerçevesi sunuyor.

NATO kapısının kalıcı kapanması. Ukrayna’ya yalnızca “NATO’ya girmeme” şartı değil, NATO’nun da bunu tüzüğe yazması şartı getiriliyor. Bu, Rusya’nın jeopolitik hedefini uluslararası belgeye dönüştürüyor.

Askeri kapasitenin sınırlanması. 600 bin tavan ve uzun menzil/karşı saldırı kısıtları, Ukrayna’yı gelecekteki bir Rus saldırısına karşı kırılgan bırakabilir. Garantinin iptal koşulları da Ukrayna’nın caydırıcı seçeneklerini daraltıyor.

Rusya açısından paket, savaşın başında talep ettiği jeopolitik ve toprak hedeflerinin tescili anlamına geliyor. Metinde Rusya’nın açık bir geri adımı veya bedeli yok; aksine yaptırım hafifletme, G8’e dönüş ve büyük ekonomik entegrasyon önerileri var. “Rusya hiçbir taviz vermiyor” tespiti buradan doğuyor: Moskova kazanımlarını koruyup, yıpranmış ama “dinlenmeye” fırsat bulmuş bir orduyla ileride yeniden saldırma fırsatı yakalayabilir.

ABD ve Trump yönetimi için plan, iki hedefi aynı anda güdüyor:

1. Savaşı hızla dondurup “barışı getiren arabulucu” rolünü üstlenmek,
2. Rusya’yı Çin’e tam bağımlı bir cepheye itmek yerine kontrollü biçimde küresel sisteme geri çekmek.
   Ancak bunun bedeli, Avrupa güvenlik mimarisinin Rus talepleri lehine yeniden yazılması ve Ukrayna’nın egemenliği olabilir.

Bundan sonra ne olur?

Zelenskiy, Trump’la “yakında görüşeceğini” ve barış için “hızlı, yapıcı çalışma” isteğini vurgularken; aynı zamanda barışın “onurlu, egemenliğe saygılı ve üçüncü bir işgale kapı açmayacak” bir çerçevede olması gerektiğini belirtiyor. Avrupa Birliği Dış Politika Şefi Kaja Kallas ve Polonya Dışişleri Bakanı Sikorski ise “plan işleyecekse Ukrayna ve Avrupa masada olmalı” diyerek ABD’nin tek başına yazdığı bir metne itiraz sinyali veriyor.

Bu tablo, üç olası senaryoyu işaret ediyor:

1) Kiev ve Avrupa’nın reddi – planın revizyonu. Metne yönelik “teslimiyet” tepkisi güçlü. Reddin ardından yeni bir müzakere turu ve maddelerin yeniden yazılması beklenebilir. Taslağın “working document” olarak tanımlanması, bu kapıyı açık bırakıyor.

2) ABD’nin baskısı – Kiev’in zorlanması. Trump’ın “planı reddeden taraf barışın önünde engel” söylemiyle Ukrayna’yı ve Avrupa’yı sıkıştırabileceğini söyleniyor. Bu, Batı ittifakı içinde ciddi bir gerilim doğurabilir.

3) Donmuş çatışma ve uzun vadeli risk. Plan kabul edilirse savaş bitmekten çok dondurulmuş ama Rusya lehine kurulmuş yeni bir cephe düzenine dönüşür. Rusya, yaptırımları gevşemiş, ekonomisi nefes almış ve ordusu yeniden toparlanmış şekilde, uygun bir anda saldırıyı tazeleme teşviki bulabilir.

Sonuç olarak sızan 28 madde, “barış planı” adını taşısa da metnin ruhu, taraflar arasındaki güç dengesini dengelemekten çok Rusya’nın savaşın başından beri istediği stratejik tabloyu hukuki-siyasi bir çerçeveye oturtuyor. Bu yüzden taslak, şimdiden bir diplomatik pazarlık metninden ziyade, Kiev ve Avrupa için bir “kabul edilemez şartlar listesi” olarak okunuyor. Önümüzdeki günlerde Trump-Zelenskiy görüşmesi ve Avrupa’nın ortak tutumu, planın revize edilip edilmeyeceğini ya da daha büyük bir transatlantik kırılmaya yol açıp açmayacağını gösterecek.